تناوب چیست و چرا انجام می­شود؟

در آیش بندی متوجه شدیم که در اثر کشت پیاپی یا ممتد یک نوع گیاه در قطعه زمین معین در طول سالهای مختلف، معایبی به شرح زیر وجود خواهد داشت:

1-  خستگی و مسمومیت زمین(آللوپاتی)

2-  افزایش آفات و بیماریها

3-  افزایش علفهای هرز

4-  کاهش حاصلخیزی خاک حتی با وجود مصرف کود و مواظبتهای لازم

5-  معطل و بی استفاده ماندن امکانات، مثل نیروی انسانی، ماشین آلات، آب، اراضی و ... در مدتی از ایام سال

6-  بروز مشکلات اقتصادی ناشی از نوسان قیمتها ، کساد بازار در بعضی از سالها

7-  زبانهای ناشی از بروز عوامل نامساعد جوی

برای خنثی کردن این عوامل و معایب و حداکثر استفاده از امکانات برای تولید بیشتر ناچار به تغییر یا گردش نوع زراعت طی سالهای مختلف در یک قطعه زمین زراعی هستیم مثلاً در زمینی که امسال به کشت صیفی اختصاص دارد در سال بعد کشت غلات و سال سوم آیش انجام خواهد شد که این چرخش زراعت در طول سالیان مختلف «تناوب» نام دارد. به عبارت دیگر، تسلسل (کشت پشت سرهم) گیاهان مختلف «تناوب» نامیده می­شود. آموختیم که تناوب تقسیم زراعت در طول زمان است همانگونه که آیش بندی تقسیم زراعت در مکان بود.

برای اجرای تناوب و تنظیم جداول مربوط نیازمند مهارت و اطلاعات دیگری از جمله تعیین   دوره­ی تناوب هستیم.

 

مزایای تناوب: قدیمی­ترین روشهای تناوب 140 سال پیش بوده است در سال 1876

1- کنترل آفات 2- بهبود ساختار خاک  3- تنوع  4- افزایش عملکرد

اثر تناوب rotation  effect :

مزیت های مختلفی برای تناوب گزارش شده است که در اغلب آنها عملکرد افزایش می­یابد که به مجموعه­ی این اثرات مفید rotation  effect گویند.

در تناوب های دارای بقولات این اثرات مثبت بیشتر گزارش شده است چون نیتروژن خاک افزایش می­یابد.

شبدر بریسم               به گیاه بعد از خود مقدار     n اتقال می­کند                kg 123  

شبدر شیرین                                                                 kg  83

ماش                                                                           kg  68

 

نخود                                                                          kg  40 

عدس                                                                         kg    30

(1)                    بنابراین در تناوب، چه گیاهی بعنوان گلومینوز استفاده شود مهم می­باشد در آزمایشی که آقای هسترمن و همکاران در سال 1987 انجام داده­اند مشخص شد که ذرت اگر پس از یونجه کشت شود درصد نیتروژن تثبیت شده آن که از یونجه جذب کرده بیشتر از زمانی است که ذرت پس از سویا قرار گرفته بود ( شکل ص61)

(2)                    همچنین آقای اچه دریا و همکاران نیز اثر تناوب های مختلف بر عملکرد و اجزای عملکرد گندم را بررسی کردند مشخص شد که گیاه پیش کاشت گندم تأثیر معنی دارای بر گندم دارد.

 

گندم – گندم                kg    3198

سویا – گندم                kg   4038

آفتابگردان – گندم          kg    3929

ذرت – گندم               kg     3554

یکی دیگر از اثراتی که تفوت روی محصولات می­گذارد بر روی جامعه میکروبی است.

میکروب­ها: 1) micro fun 2- macro fun

Micro:

1) باکتری­ها:

عمومی ترین ریز جانداران خاک محسوب می­شوند، تجزیه بقایای گیاهی و مداخله در فرآیندهایی مانند چرخه نیتروژن(تثبیت نیتروژن) nitrificasion و باکتری­های بی هوازی هستند در دینتریفکاسیون نقش دارند. اغلب این باکتری­ها هتروتروف هستند مانند باکتریa سودوموناس fsedumonus :

یکی از باکتریهای خاک که هم دارای اثر مثبت و هم دارای اثر منفی است باکتری سودوموناس  می­باشد برخی از گونه­های سودوموناز بیماری زا و برخی دیگر حل کننده فسفات می­باشند (فسفات را به شکل قابل جذب در می­آورند) این باکتری ها اسی آلی و آنزیم ترشح می کند که اسید آلی و آنزیم باعث تبدیل فرم غیر قابل جذب فسفر به حالت قابل جذب می شود    کود زیستی بارور2

(b) ریبوزیوم­ها: یکی دیگر از باکتری های ریبوزیوم ها هستند که در کنار از تو باک فرایند تثبیت نیتروژن را بصورت هم زیست (ریبوزیوم) و آزادزی ( ازتوباکتر)

(2) قارچ­ها:

در بین قارچهای خاک­زی قارچ های مثبت و منفی وجود دارد.

1-  قارچ فوزاریوم: یکی از متداول ترین قارچ های بیماری زا در خاک می­باشد(سیاهک)

2-  قارچ میکروزا: دارای سودمندی های بسیار برای گیاهان زراعی می باشد.

الف) که این نوع قارچ در جذب فسفر نقش دارد، این قارچ به ریشه متصل می­شود در نتیجه فسفر زا

ب) در جذب آب نقش دارد.

3- ایجاد پل میکرویزایی: باعث اتصال دو گیاه به هم می­شود و از طریق این اتصال مواد غذایی را به گیاه بغل خود انتقال می­دهد.

4- باعث ایجاد یک شبکه تور مانند در اطراف فضای ریشه از ورود پاتوژنما به این فضا (ریزوسفر) جلوگیری می کند.

بطور کلی در خاک های اسیدی فعالیت قارچ ها از باکتری بیشتر است.

Macro fun :

کرم های خاکی: باعث:

1- تخلخل  2- بهبود ماده آلی خاک  3- جسد کرم در خاک باعث افزایش مواد آلی

------------------------------

گروه دیگر موجودات بین macro , micro هستند که نماتدها و پروتوزوآها نام دارند که با چشم غیر مسلح نیز دیده می شوند.

 

 

 

سؤال:

چگونه بدانیم در یک خاک باکتری ها و قارچ ها فعال هستند یا خیر؟

1) میزان        1- تعداد باکتری و قارچ ها

                  2- حجم یا وزن باکتری و قارچها      کربن بیوماس میکروبی mbc

                                                                 نیتروژن بیوماس مکیزولی mbn

2) فعالیت: بر اثر فعالیت باکتری ها و قارچها آنزیم ترشح می شود و از روی این آنزیم های زیر می توان فعالیت را مشاهده کرد.

دهیدروژناز- اورهآز- فسفات آز- پروتئاز

تناوب بر روی اجزای مختلف جامعه میکروبی خاک تأثیر گذار است برخی گیاهان زراعی میتوانند حتی ترکیب و غالبیت جامعه میکروبی را تغییر دهد مثلاً در ریزوسفر یک گیاه شاید غالبیت با باکتری ها باشد ولی گیاه دیگر قارچ ها غالب باشند. بعنوان مثال در گیاه نخود باکتری ها ریبوزیوم بعنوان میکرواورگانیسم غالب در ریزوسفر وجود دارد یا مثلاً قارچ میکروریزا به هیچ عنوان با گیاه کلزا همزیستی برقرار نمی کند این به این دلیل است که ترشحات ناشی از ریشه گیاه، در گیاهان مختلف متفاوت است حتی بین ارقام مختلف یک محصول نیز این تفوت مشاهده می شود.

بعنوان مثال در آزمایشی که آقای دکتر خسرو محمدی و همکاران انجام دادند اثر 3 تفاوت مختلف بر روی صفات جامعه میکروبی خاک ارزیابی شد.

کلزا- گندم- آفتابگردان- نخود                     r1  تناوب1

کلزا- کودسبز- گندم- کود سبز- نخود- کود سبز              r2

کلزا- گندم- کلزا                 r3

نتایج آزمایش نشان داد که تناوبی که دارای کود سبز(r2 ) بود دارای بیشترین فعالیت پروتوآز- اسید فسفات از- آلکالین نسفاتاز- دهیدروژناز بود ولی فعالیت اوره آز در این تیمار کمتر بود زیرا فراهمی نیتروژن باعث کاهش فعالیت اوره آزا در خاک می گردد.

علف های هرز اغلب بصورت اختصاصی همراه با یک محصول یافت می شوند مثلاً تیاق در مزرعه ذرت، یولاف در مزرعه گندم، در چنین شرایطی مبارزه با علف هرز سخت است و اگر زراعت ما تک کشتی مانند گندم باشد این امر امکان پذیر نخواهد بود ولی تناوب گیاهان زراعی راهکار مناسبی است زیرا با کاشت گیاه جدید شباهت بین گیاه جدید و علف هرز کمتر می شود و می توان راحت تر مبارزه نمود مثال: یک گیاه پهن برگ کشت کنیم از علف کش باریک برگ استفاده کنیم.

یکی دیگر از راهکارهای تناوب بررس مبارزه با علف های هرز کاربرد گیاهان پوششی خفه کننده (sab press ) است مانند ماشک(با تراکم زیاد و داشتن رشد عرضی و طولی زیاد) و یکی دیگر از راهکارهای متناوب برای مبارزه با علف هرز توجه به خاصیت آللوپایی گیاهان زراعی می باشد مثلاً گیاه سورگوم موادی ترشح می کند که اجازه رشد به علف های هرز را نمی دهد.

 

اصول قرار گیری گیاهان در تناوب

1-گیاهیان خانواده لگومینوز نباید در تناوب پشت سر هم قرار گیرند و

2- برخی از گیاهان مانند  کنجد و کنف گیاهان تضعیف کننده خاک محسوب میشوند و باعث خستگی خاک میشوند و پس از این گیاهان باید از گیاهان حاصلخیز کننده خاک مانند خانواده لگومینوز استفاده کرد .

3- گیاهان برگ ریز (ریزش ) پشت سر یکدیگر قرار نگیرند .

4- پس از کود سبز گیاهان دانه ای قرار گیرد و از کشت گیاهان علوفه ای خود داری کنیم .

5- اگر چند سال پشت سر هم گیاهان وجینی کشت شوند باعث فراوانی علف های هرز میگردد  ولی قرار گرفتن گیاه غیر وجینی مانند گندم که با تراکم بالایی کاشت می شود پس از یک گیاه وجینی باعث کاهش علف های هرز می شود

6- گیاهان با ریشه سطحی پس از گیاهان با ریشه عمیق قرار گیرند تا تخلیه عناصر لایه های خاک از یک عمق محدود صورت نگیرد .

7-گیاهان نیازمند شخم سطحی ( ارزن ) پس از گیاهان نیازمند شخم عمیق ( سیب زمینی ) قرار نگیرد .

8- گیاهان حساس به غرق آبی پس از گیاهان مقاوم به غرق آبی قرار گیرند .

9- گیاهان رشد کند پس از گیاهان متراکم قرار گیرند زیرا : کاشت گیاهان متراکم باعث کاهش علفهای هرز میشود و در سال بعد گیاه زراعی رشد کند ما با مشکل مواجه نخواهد بود

. تهیه و تنظیم : مهندس مهدی حیاتی /مهران
+ نوشته شده در  سه شنبه نوزدهم اردیبهشت 1391ساعت 14:12  توسط حياتي  |